مارمولک صخره‌ای مانزا؛ اسپایدرمن واقعی در تانزانیا، کنیا و رواندا، زندگی می‌کند!

راز بقا: مارمولک صخره‌ای سرپهن مانزا (Mwanza flat-headed rock agama) که به‌طور غیررسمی با نام مارمولک اسپایدرمن (Spider-Man agama) نیز شناخته می‌شود، یکی از چشمگیرترین مارمولک‌های آفریقاست. این خزنده در بخش‌هایی از شرق آفریقا، به‌ویژه در تانزانیا، کنیا و رواندا، زندگی می‌کند و معمولاً در محیط‌های خشک و صخره‌ای، ساوانا‌ها و مناطقی که در آنها تخته‌سنگ‌های بزرگ وجود دارد دیده می‌شود.

به گزارش راز بقا، نام علمی این گونه، یعنی Agama mwanzae، از نام شهر مانزا در تانزانیا گرفته شده است؛ جایی که این گونه برای نخستین بار شناسایی و توصیف شد.

با این حال، در نگاه اول تقریباً غیرممکن است که توجه خود را به زیست‌شناسی طبیعی این مارمولک معطوف کنیم؛ زیرا دلیل شهرت آن چیز دیگری است: رنگ‌آمیزی فوق‌العاده عجیب بدنش.

نر‌های بالغ معمولاً سر، گردن و بخش بالایی بدن به رنگ قرمز یا نارنجی مایل به قرمز دارند، در حالی که بخش عقبی بدنشان به رنگ آبی تیره یا آبی پررنگ دیده می‌شود. این ترکیب غیرعادی از رنگ‌ها آن‌قدر به لباس معروف ابرقهرمان مارول شباهت دارد که لقب «مارمولک اسپایدرمن» را برای این جانور به وجود آورده است.

مارمولکی که انگار لباس ابرقهرمان پوشیده است

عجیب‌ترین ویژگی مارمولک اسپایدرمن بدون شک الگوی رنگی بدن آن است. مرز میان رنگ قرمز و آبی در بدن این مارمولک چنان واضح است که در بعضی تصاویر ممکن است تصور کنید با یک جانور مصنوعی یا حتی یک مارمولک رنگ‌شده روبه‌رو هستید. شباهت این خزنده به اسپایدرمن به‌خصوص پس از انتشار تصاویر آن در اینترنت بسیار مشهور شد؛ تصاویری که در آن نر‌های رنگارنگ روی صخره‌ها نشسته‌اند.

اما این رنگ‌آمیزی فقط یک اتفاق عجیب و تصادفی نیست. رنگ‌های درخشان این مارمولک با انتخاب جنسی و ارتباط میان اعضای گونه ارتباط دارند. نر‌ها از رنگ بدن خود به‌عنوان نوعی علامت دیداری استفاده می‌کنند؛ به‌ویژه هنگام نمایش قدرت، دفاع از قلمرو و تعامل با ماده‌ها یا نر‌های رقیب.

در مقابل، ماده‌ها، بچه‌ها و نر‌های جوان یا زیردست ظاهر بسیار متفاوتی دارند. رنگ بدن آنها معمولاً به طیف‌هایی از قهوه‌ای، خاکستری یا زیتونی متمایل است؛ بنابراین ظاهر مشهور «اسپایدرمنی» عمدتاً ویژگی نر‌های بالغ است.

زندگی اجتماعی عجیب نر‌ها

یکی دیگر از نکات جالب درباره این مارمولک آن است که برخلاف ظاهرش، لزوماً حیوانی کاملاً منزوی نیست. مارمولک‌های مانزا می‌توانند در گروه‌های اجتماعی زندگی کنند که معمولاً یک نر غالب در مرکز آن قرار دارد.

یک گروه معمولاً شامل یک نر صاحب قلمرو، چند ماده و همچنین جوان‌تر‌ها یا نر‌های زیردست است. نر غالب تلاش می‌کند قلمرو خود را از رقبای دیگر محافظت کند و برای این کار از مجموعه‌ای از حرکات بدن، وضعیت قرارگیری بدن و تغییرات ظاهری استفاده می‌کند.

به این ترتیب، یک صخره ظاهراً آرام می‌تواند به قلمرویی کوچک، اما پرتنش در دنیای مارمولک‌ها تبدیل شود.

نر‌ها ممکن است حرکاتی شبیه تکان دادن سر و حرکت‌های بالا و پایین بردن بدن انجام دهند. این حرکات نوعی پیام دیداری هستند که می‌توانند به رقبای دیگر هشدار دهند و در عین حال قدرت و آمادگی نر را به ماده‌ها نشان دهند.

چرا سر این مارمولک تخت است؟

نام انگلیسی این گونه یعنی «مارمولک صخره‌ای سرپهن» به ویژگی ظاهری دیگری نیز اشاره دارد: سر و بدن نسبتاً تخت آن. مانند بسیاری از مارمولک‌های صخره‌زی، ساختار بدن این مارمولک با زندگی در میان صخره‌ها و شکاف‌های سنگی سازگار شده است.

این جانور بخش زیادی از زمان خود را صرف آفتاب گرفتن می‌کند. از آنجا که مارمولک‌ها جانورانی خونسرد یا دقیق‌تر، دگرما هستند، برای تنظیم دمای بدن خود به گرمای محیط وابسته‌اند؛ بنابراین یک صخره گرم می‌تواند برای آنها مانند یک سکوی طبیعی برای جذب انرژی خورشیدی عمل کند.

وقتی هم خطری ظاهر شود، این مارمولک برخلاف ظاهر آرامش می‌تواند با سرعت قابل‌توجهی روی سطوح سنگی حرکت کند.

لباس «اسپایدرمن» همیشه یکسان نیست

شاید یکی از عجیب‌ترین واقعیت‌ها درباره این مارمولک این باشد که همه نر‌ها به یک اندازه رنگارنگ نیستند.

شدت رنگ بدن می‌تواند تحت تأثیر عواملی مانند سن، جایگاه اجتماعی، وضعیت تولیدمثلی و شرایط محیطی تغییر کند. یک نر غالب ممکن است رنگ‌هایی بسیار درخشان داشته باشد، در حالی که نر‌های جوان‌تر یا زیردست بسیار کدرتر به نظر برسند.

به بیان دیگر، لباس قرمز و آبی معروف این مارمولک صرفاً یک پوشش دائمی نیست؛ بلکه می‌تواند بخشی از یک زبان ارتباطی پیچیده باشد.

مارمولک اسپایدرمن یک بدل هم دارد!

داستان این مارمولک یک پیچیدگی جالب در رده‌بندی جانوران نیز دارد. مارمولک صخره‌ای مانزا به گروهی از مارمولک‌های آفریقایی با رنگ‌های بسیار درخشان، به‌ویژه مارمولک‌های معمولی (Agama agama)، نزدیک است.

از آنجا که چندین گونه از این خانواده می‌توانند رنگ‌های قرمز، آبی و نارنجی خیره‌کننده‌ای داشته باشند، گاهی شناسایی آنها از روی عکس دشوار می‌شود. برای تشخیص دقیق، تنها نباید به الگوی قرمز و آبی بدن توجه کرد؛ بلکه محدوده جغرافیایی، شکل بدن، تناسب اندام‌ها و دیگر ویژگی‌های ظاهری نیز اهمیت دارند.

در نهایت، مارمولک صخره‌ای مانزا چیزی بسیار بیشتر از یک مارمولک عجیب و بامزه است. رنگ‌های خارق‌العاده، ساختار اجتماعی، رقابت‌های قلمرویی و توانایی برقراری ارتباط از طریق حرکات بدن، این جانور را به نمونه‌ای جذاب از سازوکار تکامل و انتخاب طبیعی تبدیل کرده است؛ خزنده‌ای که در محیط‌های خشک و صخره‌ای آفریقا زندگی می‌کند و در اثر میلیون‌ها سال تکامل، به یکی از عجیب‌ترین و چشمگیرترین مارمولک‌های این قاره تبدیل شده است.