هیولای هیلا؛ بزرگترین مارمولک آمریکا که ۹۵ درصد عمرش زیر زمین است و زهر آن الهام‌بخش ساخت داروی دیابت شد

راز بقا: هیولای گیلا (Gila Monster) که نام علمی آن Heloderma suspectum است، یکی از عجیب‌ترین خزندگان جهان به شمار می‌رود و جایگاه منحصربه‌فردی در قلمرو جانوران دارد.

به گزارش راز بقا، این گونه یکی از معدود مارمولک‌های سمی شناخته‌شده در جهان و همچنین بزرگ‌ترین مارمولک بومی ایالات متحده آمریکاست. با وجود ظاهر ترسناک و نیش سمی، هیولای گیلا جانوری آرام، کند و گوشه‌گیر است و به ندرت برای انسان خطری ایجاد می‌کند.

هیولای گیلا؛ مارمولکی که ظاهرش ترسناک‌تر از رفتارش است

این خزنده شگفت‌انگیز بومی بیابان‌های جنوب غربی ایالات متحده، از جمله ایالت‌های آریزونا، نوادا، یوتا و نیومکزیکو و همچنین شمال غربی مکزیک است. زیستگاه آن شامل بیابان‌های سنگی، بوته‌زار‌های خشک و مناطق پوشیده از کاکتوس است؛ جایی که دمای هوا در طول روز می‌تواند به شدت بالا برود.

برای سازگاری با این شرایط سخت، هیولای گیلا حدود ۹۵ درصد از عمر خود را در زیر زمین، داخل لانه‌ها، شکاف صخره‌ها یا سوراخ‌های متروکه حیوانات سپری می‌کند و معمولاً فقط در ساعات خنک‌تر روز یا شب برای یافتن غذا از مخفیگاه خود خارج می‌شود.

طول هیولای گیلای بالغ معمولاً بین ۴۵ تا ۶۰ سانتی‌متر است و وزن آن می‌تواند به حدود ۲ کیلوگرم برسد. این جانور بدنی تنومند، پا‌هایی کوتاه و نیرومند و سری پهن دارد. پوست آن با فلس‌هایی برجسته و مهره‌مانند پوشیده شده که استئودرم نام دارند؛ ساختار‌هایی استخوانی که زیر سطح پوست قرار گرفته‌اند. همین فلس‌ها نقش و نگار‌های چشمگیر نارنجی، صورتی، زرد و سیاه را روی بدن این مارمولک ایجاد می‌کنند و به شکارچیان هشدار می‌دهند که از آن فاصله بگیرند.

برخلاف بسیاری از شکارچیان فعال، هیولای گیلا بیش از هر چیز به حس بویایی فوق‌العاده قوی خود متکی است. این جانور با زبان دوشاخه خود ذرات بو را از محیط جمع‌آوری کرده و آنها را به اندام جاکوبسون در سقف دهان منتقل می‌کند. به کمک این سیستم، می‌تواند طعمه‌هایی را که در زیر خاک یا داخل لانه‌ها پنهان شده‌اند، به‌راحتی پیدا کند.

رژیم غذایی این خزنده شامل تخم پرندگان، تخم خزندگان، خرگوش‌های جوان، جوندگان، پرندگان کوچک، قورباغه‌ها، حشرات و نوزادان جانوران است. هیولای گیلا در دوره‌هایی که غذا فراوان باشد، می‌تواند مقدار بسیار زیادی غذا مصرف کند. چربی اضافی در دم ضخیم آن ذخیره می‌شود و همین ذخایر انرژی به این جانور اجازه می‌دهد ماه‌ها بدون غذا زنده بماند.

اگرچه هیولای گیلا سمی است، اما مانند مار‌ها زهر خود را از طریق نیش‌های توخالی تزریق نمی‌کند. غدد زهر در فک پایین قرار دارند و زهر از طریق شیار‌های موجود روی دندان‌ها وارد زخم می‌شود، در حالی که جانور با قدرت طعمه را گاز گرفته و آن را می‌جود. زهر این مارمولک درد و تورم شدیدی ایجاد می‌کند، اما معمولاً برای یک انسان سالم کشنده نیست.

حقایق عجیب درباره هیولای گیلا‌

می‌تواند در یک وعده غذایی، یک‌سوم وزن بدنش را بخورد!

یکی از شگفت‌انگیزترین ویژگی‌های هیولای گیلا، اشتهای فوق‌العاده زیاد آن در زمان فراوانی غذاست. این مارمولک قادر است در یک وعده، غذایی معادل ۳۰ تا ۳۵ درصد وزن بدن خود مصرف کند. پس از چنین وعده‌ای، ممکن است تا چند هفته یا حتی چند ماه به غذای دیگری نیاز نداشته باشد، زیرا انرژی مورد نیاز خود را از چربی ذخیره‌شده در دمش تأمین می‌کند.

زهر آن الهام‌بخش ساخت داروی دیابت شد

شاید عجیب‌ترین حقیقت درباره هیولای گیلا این باشد که زهر آن به نجات جان انسان‌ها کمک کرده است. دانشمندان در بزاق این مارمولک ماده‌ای به نام اگزندین-۴ (Exendin-۴) کشف کردند که عملکردی مشابه یکی از هورمون‌های بدن انسان دارد، اما مدت بیشتری فعال باقی می‌ماند.

همین کشف منجر به تولید داروی اگزناتاید (Exenatide) شد؛ دارویی که امروزه برای کنترل قند خون بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ استفاده می‌شود. به این ترتیب، یک مارمولک سمی به شکل غیرمنتظره‌ای در پیشرفت پزشکی مدرن نقش مهمی ایفا کرده است.

به ندرت آب می‌نوشد

هیولای گیلا در یکی از خشک‌ترین مناطق آمریکای شمالی زندگی می‌کند و به همین دلیل توانایی خارق‌العاده‌ای در صرفه‌جویی در مصرف آب دارد. بخش زیادی از آب مورد نیاز خود را از طعمه‌هایی که می‌خورد به دست می‌آورد و می‌تواند مدت‌های طولانی بدون نوشیدن آب زنده بماند. اما زمانی که بارندگی رخ می‌دهد، مقدار زیادی آب می‌نوشد تا ذخایر بدنش را دوباره پر کند.

شیوه گاز گرفتنش با مار‌های سمی فرق دارد

برخلاف مار‌های سمی که با یک ضربه سریع نیش می‌زنند و رها می‌کنند، هیولای گیلا طعمه را محکم گاز می‌گیرد و آن را نگه می‌دارد و حتی می‌جود. در همین زمان، زهر از طریق شیار‌های روی دندان‌ها وارد زخم می‌شود. این روش انتقال زهر در میان خزندگان بزرگ، رفتاری بسیار غیرمعمول و منحصر‌به‌فرد محسوب می‌شود.

عمری بسیار طولانی دارد

هیولای گیلا برای یک خزنده بیابانی، عمر قابل توجهی دارد. این جانور می‌تواند بیش از ۳۰ سال در طبیعت زندگی کند و نمونه‌هایی که در باغ‌وحش‌ها نگهداری می‌شوند، گاهی بیش از ۴۰ سال عمر می‌کنند. سوخت‌وساز کند بدن، یکی از مهم‌ترین دلایل این طول عمر چشمگیر است.

رنگ‌های درخشانش یک علامت هشدار هستند

بیشتر جانوران بیابانی برای مخفی ماندن به استتار متکی هستند، اما هیولای گیلا دقیقاً برعکس عمل می‌کند. رنگ‌های درخشان سیاه و نارنجی یا سیاه و صورتی بدنش به شکارچیان هشدار می‌دهد که با جانوری خطرناک روبه‌رو هستند. این نوع رنگ‌آمیزی هشداردهنده که در زیست‌شناسی آپوسماتیسم (Aposematism) نام دارد، باعث می‌شود شکارچیان پس از یک تجربه ناخوشایند، دیگر به این مارمولک نزدیک نشوند.

بیشتر عمرش را دور از چشم دیگران می‌گذراند

با وجود شهرت جهانی، افراد بسیار کمی موفق به دیدن هیولای گیلا در طبیعت می‌شوند. این خزنده حدود ۹۵ درصد از زندگی خود را در زیر زمین سپری می‌کند و به همین دلیل مشاهده آن در زیستگاه طبیعی بسیار نادر است. این سبک زندگی مخفیانه نه‌تنها آن را از شکارچیان محافظت می‌کند، بلکه به فرار از گرمای طاقت‌فرسای بیابان نیز کمک می‌کند.

استاد بقا در دل بیابان

هیولای گیلا نمونه‌ای خارق‌العاده از سازگاری با محیط‌های خشک و بیابانی است. زهر منحصر‌به‌فرد، پوست زره‌مانند، اشتهای فوق‌العاده، توانایی ذخیره انرژی و تحمل ماه‌ها گرسنگی و کم‌آبی، این خزنده را به یکی از شگفت‌انگیزترین جانوران آمریکای شمالی تبدیل کرده است.

هرچند ظاهر ترسناک و سمی بودن آن باعث شده بسیاری از مردم از این جانور بترسند، اما در واقع هیولای گیلا خزنده‌ای آرام و کم‌تحرک است که نقش مهمی در حفظ تعادل اکوسیستم‌های بیابانی ایفا می‌کند و نمونه‌ای بی‌نظیر از قدرت تکامل در سازگار کردن موجودات زنده با سخت‌ترین شرایط محیطی به شمار می‌رود.