تنها مارمولک گیاه‌خوار ایران را ببینید؛ تصاویری دیدنی از سوسمار خاردم بین‌النهرین در شنزارهای خوزستان

راز بقا: سوسمار خاردم بین‌النهرین (Uromastyx aegyptia microlepis) یکی از شاخص‌ترین خزندگان بیابان‌های خاورمیانه و یکی از سه گونه سوسمار خاردم (از خانواده آگامایان) در ایران است. این گونه به دلیل رژیم غذایی تقریباً کاملاً گیاه‌خواری، جایگاه ویژه‌ای در میان خزندگان کشور دارد و در واقع تنها مارمولک گیاه‌خوار ایران محسوب می‌شود. سازگاری‌های تکاملی این خزنده با اقلیم‌های بسیار گرم و خشک، آن را به یکی از موفق‌ترین ساکنان زیست‌بوم‌های بیابانی جنوب غرب آسیا تبدیل کرده است.

سازگار با زندگی در بیابان

سوسمار خاردم بین‌النهرین بدنی تنومند، پاهایی نیرومند و دمی کوتاه، ضخیم و پوشیده از حلقه‌هایی از خارهای سخت دارد؛ ویژگی‌ای که نام «خاردم» نیز از آن گرفته شده است. این دم علاوه بر ذخیره بخشی از انرژی بدن، هنگام دفاع در برابر شکارچیان به سلاحی مؤثر تبدیل می‌شود و جانور با ضربات سریع آن می‌تواند مهاجم را از خود دور کند.

برخلاف بیشتر مارمولک‌ها که از حشرات یا جانوران کوچک تغذیه می‌کنند، این گونه عمدتاً از برگ‌ها، جوانه‌ها، گل‌ها و سایر بخش‌های گیاهان بیابانی تغذیه می‌کند. دستگاه گوارش تخصص‌یافته و روده نسبتاً بلند آن امکان هضم گیاهان فیبردار و کم‌آب را فراهم کرده و به این خزنده اجازه می‌دهد در محیط‌هایی زندگی کند که منابع غذایی جانوری محدود است.

سوسمار خاردم بین‌النهرین جانوری روزگرد است و بیشترین فعالیت خود را در ساعات خنک‌تر روز انجام می‌دهد. این خزنده برای فرار از گرمای شدید، در لانه‌هایی عمیق که خود در زمین حفر می‌کند پناه می‌گیرد؛ لانه‌هایی که دمای آن‌ها به‌مراتب پایین‌تر از سطح داغ بیابان است و نقش مهمی در تنظیم دمای بدن و حفظ رطوبت ایفا می‌کنند.

زیستگاه سوسمار خاردم بین‌النهرین در ایران

پراکنش این گونه در ایران محدود به مناطق گرم و خشک جنوب غرب کشور است. جمعیت‌های شناخته‌شده آن عمدتاً در استان خوزستان و بخش‌هایی از دشت‌های همجوار در مرز ایران و عراق زندگی می‌کنند؛ مناطقی با خاک‌های سفت، پوشش گیاهی تنک، بوته‌زارهای بیابانی و تابستان‌هایی بسیار گرم که شرایط مناسبی برای زندگی این خزنده فراهم می‌کنند.

زیستگاه‌های این گونه در ایران، ادامه طبیعی دشت‌های بین‌النهرین هستند و به همین دلیل سوسمار خاردم بین‌النهرین یکی از گونه‌های شاخص حیات‌وحش این منطقه به شمار می‌رود.

نقشی فراتر از یک خزنده بیابانی

سوسمار خاردم بین‌النهرین بخشی مهم از چرخه اکولوژیک زیست‌بوم‌های بیابانی است. این خزنده با تغذیه از گیاهان و دفع بذرها در نقاط مختلف، در پراکنش برخی گونه‌های گیاهی نقش دارد و خود نیز به‌عنوان طعمه برای پرندگان شکاری، روباه‌ها و دیگر شکارچیان، بخشی از زنجیره غذایی مناطق خشک ایران را تشکیل می‌دهد.

تهدیدهای پیش روی این گونه

اگرچه سوسمار خاردم بین‌النهرین به زندگی در شرایط سخت بیابانی سازگار شده است، اما فعالیت‌های انسانی مهم‌ترین تهدید برای بقای آن محسوب می‌شوند. تخریب و تغییر کاربری زیستگاه‌ها، توسعه اراضی کشاورزی و صنعتی، چرای بی‌رویه دام، تردد خودروهای آفرود در زیستگاه‌های حساس و گاهی زنده‌گیری یا شکار غیرقانونی، از جمله عواملی هستند که می‌توانند جمعیت این گونه را کاهش دهند.

از آنجا که پراکنش این خزنده در ایران محدود است، حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی جنوب غرب کشور و جلوگیری از تخریب دشت‌های بیابانی، نقش مهمی در حفظ جمعیت آن خواهد داشت.

گونه‌ای منحصربه‌فرد در حیات‌وحش ایران

سوسمار خاردم بین‌النهرین نمونه‌ای برجسته از سازگاری خزندگان با اقلیم‌های خشک و گرم است. رژیم غذایی گیاه‌خواری، لانه‌سازی عمیق، توانایی تحمل دماهای بالا و استفاده از دم خاردار برای دفاع، این گونه را به یکی از متفاوت‌ترین مارمولک‌های ایران تبدیل کرده است. هرچند کمتر از بسیاری از خزندگان شناخته‌شده کشور مورد توجه قرار گرفته، اما حفاظت از این گونه به معنای حفاظت از یکی از ارزشمندترین ساکنان بیابان‌های ایران و بخشی از تنوع زیستی منحصربه‌فرد جنوب غرب آسیا است.

رضا نیک فلک تیمارگر حیات وحش ایران تصاویری از رفتار تغذیه ای خاردم بین النهرین در شنزارهای خوزستان ثبت و منتشر کرد: