خرگوش موش یا پایکا؛ خرگوش کوچک کوهستان‌های ایران که کمتر کسی آن را می‌شناسد

راز بقا: خرگوش‌موش، خرگوش بی‌دم یا پایکا (Pika) پستانداری کوچک از خانواده Ochotonidae و از خویشاوندان نزدیک خرگوش‌ها و خرگوش‌های صحرایی است، اما برخلاف آنها گوش‌های کوتاه‌تر، دمی بسیار کوچک و بدنی فشرده دارد. گونه‌ای که در ایران زندگی می‌کند، عمدتاً پایکای افغان (Ochotona rufescens) است؛ جانوری روزگرد که بیشتر در دامنه‌های سنگلاخی، دره‌های کوهستانی و زیستگاه‌های خشک و مرتفع زندگی می‌کند.

این جانور با تغذیه از گیاهان علفی، برگ‌ها و جوانه‌ها، نقش مهمی در چرخه پوشش گیاهی کوهستان دارد و برای فرار از شکارچیان به سرعت در میان شکاف صخره‌ها و حفره‌های طبیعی پنهان می‌شود. پژوهش‌های ژنتیکی اخیر نیز نشان داده‌اند که جمعیت‌های پایکای ایران از تنوع ژنتیکی قابل توجهی برخوردارند و حتی احتمال وجود دودمان‌ها یا گونه‌های متمایز در بخش‌هایی از ایران مطرح شده است.

پایکا در ایران پراکنشی محدود، اما ارزشمند دارد و بیشتر در رشته‌کوه‌های زاگرس، البرز، کپه‌داغ و برخی ارتفاعات شرق کشور مشاهده می‌شود. این گونه معمولاً در ارتفاعات حدود ۱۲۰۰ تا ۳۰۰۰ متر از سطح دریا زندگی می‌کند و به دلیل وابستگی شدید به زیستگاه‌های صخره‌ای و آب‌وهوای خنک کوهستان، نسبت به تخریب زیستگاه و تغییرات اقلیمی حساس است.

مدل‌های زیستگاه‌شناسی نشان می‌دهند که مناسب‌ترین زیستگاه‌های آن در ایران به نوار‌های کوهستانی محدود شده‌اند و تکه‌تکه شدن این زیستگاه‌ها می‌تواند ارتباط میان جمعیت‌ها را کاهش دهد. با وجود این، پایکای افغان در فهرست جهانی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده «کمترین نگرانی» قرار دارد، هرچند حفاظت از زیستگاه‌های کوهستانی ایران برای بقای بلندمدت این جانور اهمیت زیادی دارد.

سلیمان اسلامی نژاد عکاس جوان حیات وحش ساکن سیرجان که سالهاست رفتار پایکاها را تحت نظر دارد، در این‌باره برای راز بقا نوشت:

در میان صخره‌های خشک و دامنه‌های سنگی ایران، پستاندار کوچکی زندگی می‌کند که بسیاری آن را با موش اشتباه می‌گیرند؛ در حالی که پایکا (Pika) نه جونده است و نه موش، بلکه از راسته خرگوش‌سانان و خویشاوند نزدیک خرگوش‌ها و خرگوش‌های صحرایی به شمار می‌رود.

گونه‌ای که در ایران زندگی می‌کند پایکای افغانستان (Ochotona rufescens) است؛ گونه‌ای که در نواحی کوهستانی، تپه‌ماهورها و زیستگاه‌های سنگلاخی زاگرس، البرز، کپه‌داغ و بخش‌هایی از فلات مرکزی ایران پراکنش دارد. این جانور معمولاً در شکاف صخره‌ها و میان سنگ‌ها زندگی می‌کند و به دلیل جثه کوچک و رنگ استتاری خود، به‌سختی دیده می‌شود.

پایکاها برخلاف بسیاری از پستانداران کوچک، در خواب زمستانی فرو نمی‌روند. آن‌ها از بهار تا پایان تابستان گیاهان مختلف را جمع‌آوری کرده و در کنار لانه خود به صورت توده‌هایی از علوفه خشک ذخیره می‌کنند؛ انبارهایی که در زمستان منبع اصلی غذای آن‌ها هستند. پژوهشی در منطقه حفاظت‌شده لشگردر همدان نشان داده است که پایکا از دست‌کم ۳۷ گونه گیاهی برای تهیه این ذخایر استفاده می‌کند.

این جانور با وجود اندازه کوچک، نقش مهمی در اکوسیستم دارد. پایکاها بخشی از زنجیره غذایی هستند و شکار پرندگان شکاری، روباه، راسو و دیگر گوشت‌خواران محسوب می‌شوند. همچنین با تغذیه از گیاهان و جابه‌جایی بذرها، در پویایی پوشش گیاهی زیستگاه‌های کوهستانی نقش دارند.

اگرچه پایکای افغانستان در فهرست جهانی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده «کمترین نگرانی» قرار دارد، اما تخریب زیستگاه‌های سنگی، فعالیت‌های معدنی، چرای بی‌رویه دام و تغییرات اقلیمی می‌توانند جمعیت‌های محلی آن را تحت تأثیر قرار دهند.

تصاویر ثبت‌شده توسط سلیمان اسلامی‌نژاد فرصتی ارزشمند برای آشنایی بیشتر مردم با این پستاندار کمتر شناخته‌شده ایران است؛ گونه‌ای که شاید کمتر دیده شود، اما حضوری مهم در طبیعت کوهستانی کشور دارد و شایسته توجه و حفاظت است.